Máy chạy bình thường, không báo lỗi, nhưng thể tích rót thay đổi thất thường. Thay gioăng, chỉnh thời gian van, kiểm tra bơm đều không cải thiện. Nguyên nhân nằm ở cảm biến mức - linh kiện báo cho PLC biết khi nào dừng rót, và nó có sáu kiểu hỏng không bao giờ hiện ra dưới dạng mã lỗi.
Trả lời nhanh: Cảm biến mức hỏng theo sáu kiểu: bám cặn trên mặt cảm biến, sai ngưỡng do nhiệt độ hoặc khối riêng, trễ tín hiệu, nhiễu do bọt, hỏng mạch ra, và lắp sai vị trí sau bảo trì. Kiểm tra bằng cách so tín hiệu cảm biến với mức thực đo bằng mắt hoặc ống thuỷ. Sai lệch trên 2 mm là phải xử lý.
Cảm biến mức làm gì trong chu trình rót
Trong máy chiết rót, cảm biến mức có hai vai trò khác nhau và hay bị nhầm:
- Điều khiển dừng rót. Cảm biến phát hiện sản phẩm đã đạt mức trong chai và gửi tín hiệu dừng. Đây là cảm biến quyết định thể tích, và sai số của nó trở thành sai số thể tích trực tiếp.
- Giám sát mức tank. Cảm biến theo dõi mức trong tank cấp để bật bơm hoặc mở van cấp. Sai số ở đây không làm sai từng chai mà làm thay đổi cột áp, gây trôi thể tích theo thời gian.
| Công nghệ | Vị trí điển hình | Ưu điểm | Kiểu hỏng đặc trưng |
|---|---|---|---|
| Tiệm cận điện dung | Thành chai, mức rót | Không tiếp xúc, nhạy với chất lỏng | Trôi ngưỡng do cặn và nhiệt độ |
| Quang (phản xạ) | Miệng vòi hoặc thành ống | Chính xác, đáp ứng nhanh | Bẩn mặt thấu kính, nhiễu do bọt |
| Siêu âm | Nắp tank | Đo liên tục, không tiếp xúc | Nhiễu do bọt và hơi, chết vùng gần |
| Phao từ | Thành tank | Rẻ, bền, đơn giản | Kẹt cơ khí, bám cặn |
| Áp suất (loadcell) | Chân tank | Đo khối lượng thực | Trôi điểm không, ảnh hưởng nhiệt độ |
Sáu kiểu hỏng, xếp theo tần suất
Danh sách dưới đây đi từ nguyên nhân phổ biến nhất tới ít gặp nhất, kèm dấu hiệu phân biệt. Điểm chung của cả sáu kiểu: máy không báo lỗi.
| # | Kiểu hỏng | Dấu hiệu trên sản phẩm | Cách xác minh |
|---|---|---|---|
| 1 | Bám cặn trên mặt cảm biến | Sai số tăng dần theo số ca chạy | Tháo, soi, so với cảm biến sạch |
| 2 | Trôi ngưỡng do nhiệt độ | Sai số thay đổi giữa đầu ca và cuối ca | Đo ở hai nhiệt độ, so ngưỡng phát |
| 3 | Trôi ngưỡng do khối riêng sản phẩm | Đổi lô sản phẩm là sai, lô khác lại đúng | Đối chiếu sai số với khối riêng từng lô |
| 4 | Trễ tín hiệu (response time) | Chai thừa đều một lượng, tăng theo tốc độ | Đo độ trễ bằng dao động ký hoặc PLC |
| 5 | Nhiễu do bọt hoặc màng sản phẩm | Sai số ngẫu nhiên, nặng hơn với sản phẩm dễ bọt | So sánh khi có và không có bọt |
| 6 | Lắp sai vị trí sau bảo trì | Sai số cố định xuất hiện đột ngột sau sửa chữa | Đo khoảng cách cảm biến tới miệng vòi |
Cách phân loại nhanh: nếu sai số tăng dần theo thời gian chạy thì nghi cặn (1) hoặc nhiệt độ (2). Nếu sai số đổi theo lô thì nghi khối riêng (3). Nếu sai số tăng theo tốc độ máy thì nghi trễ tín hiệu (4). Nếu sai số ngẫu nhiên thì nghi nhiễu (5). Nếu sai số xuất hiện sau một lần sửa thì nghi lắp sai (6).
Bốn câu hỏi này đủ để khoanh vùng trong phần lớn trường hợp, và mỗi câu trả lời được bằng dữ liệu đã có trong phiếu sản xuất - không cần tháo máy.
Cặn bám và trôi ngưỡng: hai nguyên nhân hàng đầu
Cảm biến điện dung và cảm biến quang đều hoạt động dựa trên việc phát hiện sự thay đổi tại mặt cảm biến. Bất kỳ lớp vật liệu nào bám trên mặt đó đều làm thay đổi ngưỡng phát - và lớp cặn dày 0,1 mm đã đủ gây sai số đáng kể.
Cơ chế với cảm biến điện dung. Cảm biến đo điện dung giữa bản cực và môi trường. Lớp cặn có hằng số điện môi khác sản phẩm, nên nó làm điện dung nền thay đổi. Kết quả: cảm biến phát sớm hoặc muộn hơn so với mức thực. Với cặn khoáng (hằng số điện môi thấp) thì phát muộn, chai thừa; với cặn ẩm (hằng số điện dung cao) thì phát sớm, chai thiếu.
Cơ chế với cảm biến quang. Lớp cặn làm giảm cường độ ánh sáng tới bộ thu, và khi cường độ xuống dưới ngưỡng thì cảm biến không phát nữa hoặc phát sai. Đây là kiểu hỏng có thể xảy ra đột ngột chứ không trôi từ từ.
| Loại cặn | Nguồn gốc | Ảnh hưởng cảm biến điện dung | Dung dịch vệ sinh |
|---|---|---|---|
| Cặn khoáng (Ca, Mg) | Nước cứng, bay hơi | Phát muộn, chai thừa | Axit nhẹ theo khuyến cáo |
| Cặn protein | Sữa, nước ép, sốt | Phát sớm, chai thiếu | Kiềm theo khuyến cáo |
| Cặn đường | Nước ngọt, sirô | Phát sớm, dính | Nước ấm, kiềm nhẹ |
| Màng dầu | Sản phẩm có dầu | Phát muộn, khó ướt đều | Chất tẩy nhũ tương |
| Cặn hỗn hợp | Nhiều sản phẩm | Không đoán được | Kiềm rồi axit, thử trên mẫu |
Trôi ngưỡng do nhiệt độ. Cảm biến điện dung có hệ số nhiệt: điện dung thay đổi theo nhiệt độ của chính cảm biến và của môi trường. Ngoài ra khối riêng và hằng số điện môi của sản phẩm cũng đổi theo nhiệt độ. Tổng hợp hai hiệu ứng có thể làm ngưỡng phát dịch tương đương 1-3 mm mức chất lỏng trong dải 20-50°C, tuỳ loại cảm biến và tuỳ sản phẩm.
Trễ tín hiệu và ảnh hưởng của tốc độ máy
Đây là kiểu hỏng bị chẩn đoán sai nhiều nhất, vì triệu chứng giống hệt lỗi hiệu chuẩn: chai thừa đều một lượng. Nhưng nguyên nhân là thời gian đáp ứng của cảm biến cộng với thời gian đóng van.
Khi cảm biến phát hiện mức đạt, nó gửi tín hiệu tới PLC. PLC xử lý, rồi gửi lệnh đóng van. Van đóng theo đường cong, không tức thời. Tổng thời gian từ lúc mức đạt tới lúc dòng chảy ngừng là t_trễ = t_cảm_biến + t_PLC + t_van. Trong suốt thời gian đó, sản phẩm vẫn chảy, và lượng chảy thêm là V_thêm = Q x t_trễ.
| Tốc độ rót (l/phút) | Trễ 20 ms | Trễ 50 ms | Trễ 100 ms | Trễ 200 ms |
|---|---|---|---|---|
| 6 | 2,0 ml | 5,0 ml | 10,0 ml | 20,0 ml |
| 12 | 4,0 ml | 10,0 ml | 20,0 ml | 40,0 ml |
| 18 | 6,0 ml | 15,0 ml | 30,0 ml | 60,0 ml |
| 24 | 8,0 ml | 20,0 ml | 40,0 ml | 80,0 ml |
| 36 | 12,0 ml | 30,0 ml | 60,0 ml | 120,0 ml |
Tính từ V = Q x t với Q đổi ra ml/giây. Đây là lượng chảy thêm trong thời gian trễ, chưa tính phần chảy rơi tự do sau khi van đã đóng.
Cách đo trễ: dùng chức năng ghi dữ liệu của PLC, ghi lại thời điểm tín hiệu cảm biến lên và thời điểm lệnh đóng van xuống. Nếu không có PLC ghi dữ liệu, dùng dao động ký hai kênh hoặc một camera quay 240 khung hình/giây hướng vào miệng vòi. Ba phương pháp cho cùng thông tin, chọn theo thiết bị có sẵn.
Nhiễu do bọt, màng sản phẩm và hơi
Cảm biến quang và siêu âm đều bị ảnh hưởng bởi những gì nằm giữa cảm biến và mức chất lỏng. Bọt, màng sản phẩm trên thành chai và hơi nước đều có thể làm cảm biến phát sai.
Bọt. Với cảm biến quang, bọt phản xạ ánh sáng và cảm biến có thể nhận tín hiệu như thể đã có chất lỏng - dẫn tới dừng rót sớm và chai thiếu. Với cảm biến siêu âm, bọt hấp thụ và tán xạ sóng, làm tín hiệu phản hồi yếu và nhiễu, gây đọc sai mức.
Màng sản phẩm trên thành chai. Sản phẩm nhớt để lại màng mỏng trên thành trong của chai khi mức dâng lên. Cảm biến điện dung gắn ngoài thành có thể phát hiện màng đó và dừng rót sớm, dù mức thực còn thấp. Đây là hiện tượng đặc trưng với sản phẩm nhớt và với chai có thành mỏng.
| Hiện tượng | Cảm biến bị ảnh hưởng | Dấu hiệu | Cách khắc phục |
|---|---|---|---|
| Bọt ở mức rót | Quang, siêu âm | Sai số ngẫu nhiên, nặng với sản phẩm dễ bọt | Rót chậm giai đoạn cuối, dùng cảm biến điện dung |
| Màng sản phẩm trên thành | Điện dung gắn ngoài | Thiếu đều với sản phẩm nhớt | Tăng ngưỡng phát, hoặc dùng cảm biến trong dòng |
| Hơi nước đọng | Quang, siêu âm | Sai số nặng đầu ca, giảm dần | Thổi khí, gia nhiệt thấu kính, che chắn |
| Sản phẩm sẫm màu | Quang (xuyên qua) | Không phát hiện được mức | Chuyển sang cảm biến phản xạ hoặc điện dung |
| Chai có nhãn hoặc màng co | Điện dung, quang | Phát sai tại vùng có nhãn | Đặt cảm biến ngoài vùng nhãn |
Hiệu chuẩn lại cảm biến: trình tự và dụng cụ
Khi đã xác định cảm biến là nguyên nhân, phải hiệu chuẩn lại. Trình tự dưới đây áp dụng cho cảm biến dừng rót; với cảm biến mức tank, nguyên tắc tương tự nhưng dùng ống thuỷ hoặc thước đo trực tiếp.
| Bước | Việc làm | Dụng cụ | Tiêu chí đạt |
|---|---|---|---|
| 1 | Vệ sinh mặt cảm biến theo đúng dung dịch | Dung dịch theo loại cặn, khăn mềm | Mặt cảm biến không còn màng |
| 2 | Kiểm tra vị trí lắp so với bản vẽ | Thước cặp, bản vẽ | Sai vị trí < 0,5 mm |
| 3 | Chạy chai mẫu có mức đã biết | Chai có vạch chuẩn, ống đong | Cảm biến phát đúng tại vạch |
| 4 | Chỉnh ngưỡng theo hướng dẫn nhà sản xuất | Núm chỉnh hoặc phần mềm cấu hình | Phát ổn định trong 10 lần liên tiếp |
| 5 | Chạy 10 chai, cân, xác nhận | Cân 0,1 g | Trung bình trong dung sai, tán xạ < 1 g |
| 6 | Lặp lại ở nhiệt độ vận hành thực tế | Nhiệt kế | Sai số không đổi so với bước 5 |
Giám sát và phát hiện sớm trước khi thành lô lỗi
Cảm biến mức trôi chậm, nên nếu có biện pháp giám sát thì phát hiện được trước khi ảnh hưởng tới hàng loạt. Ba biện pháp dưới đây tăng dần mức độ đầu tư.
Biện pháp 1 - đối chiếu chéo hai nguyên lý đo. Nếu máy có cả cảm biến mức và cả đo khối lượng (loadcell kiểm tra), so sánh hai giá trị. Chênh lệch tăng dần là dấu hiệu một trong hai đang trôi. Đây là cách phát hiện sớm nhất và không tốn chi phí vận hành.
Biện pháp 2 - kiểm tra chai mẫu có vạch chuẩn mỗi 30 phút. Đơn giản, rẻ, và phát hiện được trôi tới 1 mm. Nhược điểm là phụ thuộc kỷ luật của người vận hành.
Biện pháp 3 - ghi dữ liệu tín hiệu cảm biến. PLC ghi lại thời điểm phát của từng chu kỳ. Phân tích phân bố thời gian phát sẽ thấy dịch chuyển trung bình (trôi) hoặc tăng phương sai (nhiễu). Đây là cách mạnh nhất nhưng cần người biết đọc dữ liệu.
| Biện pháp | Chi phí | Phát hiện được | Thời gian phát hiện |
|---|---|---|---|
| Đối chiếu chéo hai nguyên lý | 0 nếu có sẵn loadcell | Trôi ngưỡng, trễ | Ngay trong ca |
| Chai mẫu vạch chuẩn | Gần 0 | Trôi ngưỡng > 1 mm | 30 phút |
| Ghi dữ liệu PLC | Trung bình (cấu hình) | Trôi, nhiễu, trễ | Ngay sau chu kỳ |
| Kiểm tra định kỳ bằng cân | Thấp | Mọi loại sai số | Theo lịch, 1-4 tuần |
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cảm biến hỏng mà máy không báo lỗi?
Vì hầu hết hệ thống chỉ báo lỗi khi tín hiệu mất hoàn toàn hoặc ra ngoài dải hợp lệ. Cảm biến trôi ngưỡng vẫn phát tín hiệu, vẫn nằm trong dải, nên PLC coi là bình thường. Đây là lý do phải giám sát bằng đối chiếu chéo hoặc kiểm tra chai mẫu, thay vì chờ đèn báo lỗi.
Bao lâu phải vệ sinh cảm biến mức?
Theo chu kỳ vệ sinh của máy, nhưng với sản phẩm có protein hoặc đường thì nên vệ sinh mỗi ca. Cách kiểm tra nhanh: sau khi vệ sinh, chạy 3 chai mẫu và so với trước khi vệ sinh. Nếu thể tích thay đổi trên 1 ml thì cảm biến đã bị ảnh hưởng đủ để cần vệ sinh thường xuyên hơn.
Cảm biến điện dung hay cảm biến quang tốt hơn cho chiết rót?
Phụ thuộc sản phẩm. Cảm biến quang chính xác và đáp ứng nhanh nhưng nhạy với bọt, hơi nước và sản phẩm sẫm màu. Cảm biến điện dung bền hơn với bọt nhưng nhạy với cặn bám và nhiệt độ. Với sản phẩm dễ bọt như nước ép, điện dung thường ổn định hơn; với sản phẩm trong và không bọt, quang cho độ chính xác cao hơn.
Trễ tín hiệu bao nhiêu là chấp nhận được?
Không có ngưỡng tuyệt đối, vì lượng chảy thêm phụ thuộc tốc độ rót. Tiêu chí đúng là: V_thêm = Q x t_trễ phải nhỏ hơn một phần ba dung sai thể tích. Với dung sai 5 ml và tốc độ 12 l/phút, trễ phải dưới 8 ms - rất khắt khe. Trong thực tế, phần lớn máy bù trễ bằng phần mềm thay vì đòi hỏi cảm biến nhanh hơn.
Làm sao biết cảm biến mức tank bị sai mà không cần tháo?
So sánh mức hiển thị trên HMI với mức quan sát bằng ống thuỷ hoặc thước đo tại ba thời điểm trong ca. Nếu chênh lệch tăng dần hoặc thay đổi theo nhiệt độ thì cảm biến đang trôi. Cách khác: đóng van cấp, để mức ổn định, rồi so giá trị hiển thị với giá trị tính từ thể tích đã dùng.